Onderzoek - ontwikkeling en innovatie

Methaanetende micro-organismen wekken stroom op met nanodraadjes

Onderzoekers van de Radboud Universiteit hebben een belangrijke stap gezet in het ontrafelen van de bijzondere eigenschappen van methaanetende micro-organismen. Uit nieuw onderzoek blijkt dat deze organismen zelf nanodraadjes vormen waarmee ze elektrische stroom kunnen transporteren. Bovendien is het voor het eerst gelukt om deze micro-organismen vrijwel zuiver in het laboratorium te kweken. Dat biedt nieuwe mogelijkheden voor fundamenteel onderzoek én voor toekomstige toepassingen in de energievoorziening.

(Afbeelding: Cornelia Welte, (c) Cong Shen en Nikhil Malvanker)

Sommige micro-organismen zijn in staat om methaan af te breken en daarbij elektrische stroom te produceren. Het gaat om zogenoemde anaerobe methaanoxiderende archaea (ANME). Vier jaar geleden toonde microbioloog Cornelia Welte van de Radboud Universiteit al aan dat deze organismen methaan kunnen omzetten in een proces waarbij elektronen vrijkomen. Uit vervolgonderzoek van Welte en haar collega’s blijkt nu hoe ze die elektronen transporteren: via nanodraadjes die ze zelf aanmaken.
Dat micro-organismen elektrische nanodraadjes kunnen vormen, was al langer bekend. Of ANME-organismen over hetzelfde vermogen beschikten, was echter nog onduidelijk. Met het nieuwe onderzoek is daar verandering in gekomen. De onderzoekers konden onder een speciale microscoop zichtbaar maken hoe de micro-organismen hun nanodraadjes gebruiken om elektronen over te dragen aan een elektrode.
‘We zijn al zo lang op zoek naar deze antwoorden. Nu zien we daadwerkelijk dat deze micro-organismen via hun zelfgemaakte nanodraadjes stroom afgeven aan een elektrode. We hadden al een sterk vermoeden dat dit zo werkte, maar hebben het nu ook heel mooi onder een speciale microscoop in beeld kunnen brengen’, vertelt Welte.

Snellere groei op een elektrode
Tijdens het onderzoek ontdekten de wetenschappers nog iets opvallends: ANME-organismen groeien bijzonder goed op een elektrode waar een kleine elektrische spanning op staat. Sterker nog, onder deze omstandigheden groeien ze aanzienlijk sneller dan in hun natuurlijke omgeving.
‘In de natuur, bijvoorbeeld in slootjes en greppels, delen ANME-organismen ongeveer één keer per maand. Op elektroden in ons laboratorium gebeurt dat al eens in de vijf dagen. Dat werkt dus heel goed’, aldus Welte.
In het laboratorium worden de micro-organismen gekweekt in een klein vat met water. Daar krijgen ze methaan als voedingsbron en hechten ze zich aan een elektrode. Vervolgens vermenigvuldigen ze zich en dragen ze elektronen over aan die elektrode. Daarmee ontstaat een kleine elektrische stroom.

Mogelijkheden voor waterstofproductie
De elektrische stroom die de micro-organismen produceren, biedt op termijn mogelijk interessante toepassingsmogelijkheden. Zo zou de opgewekte elektriciteit gebruikt kunnen worden om waterstof te produceren. Volgens Welte ligt een praktische toepassing daarvan voorlopig echter nog ver in de toekomst.
‘In theorie kunnen deze micro-organismen met een kleine hoeveelheid elektrische spanning methaan op een veel energiezuinigere manier omzetten dan bijvoorbeeld een elektrolyser. Dat zou over een jaar of twintig een toepassing kunnen zijn. Op dit moment richten we ons vooral op de fundamentele vraag hoe deze ANME-organismen precies functioneren.’
Voorlopig ligt de nadruk dus op het begrijpen van het biologische proces. Een beter inzicht in de manier waarop de micro-organismen elektronen produceren en transporteren, is een belangrijke voorwaarde om de techniek verder te kunnen ontwikkelen.

Bijna zuivere kweek als belangrijke doorbraak
Naast het aantonen van de nanodraadjes bereikten de onderzoekers nog een tweede resultaat. Het lukte om een kweek te realiseren die voor ongeveer 95 procent uit ANME-organismen bestaat. Een dergelijke hoge zuiverheid was tot nu toe niet bereikt.
Dat is belangrijk voor vervolgonderzoek. Wanneer een kweek grotendeels uit één specifiek type micro-organisme bestaat, kunnen onderzoekers de eigenschappen en processen van dat organisme veel nauwkeuriger bestuderen. De invloed van andere micro-organismen blijft immers beperkt.
‘Met een dergelijke zuivere kweek kun je deze micro-organismen veel beter onderzoeken dan wanneer allerlei verschillende organismen door elkaar groeien. Dit is ons gelukt dankzij de samenwerking met verschillende partners, waaronder onderzoekers van Yale’, vertelt Welte.

Een mogelijke rol in de energievoorziening van de toekomst
Hoewel toepassingen voorlopig nog niet binnen handbereik liggen, ziet Welte zeker potentie in deze vorm van biologische energieopwekking. Naarmate natuurlijke energiebronnen schaarser worden en de behoefte aan duurzame energie toeneemt, wordt het steeds belangrijker om efficiënte alternatieven te ontwikkelen.
Micro-organismen zouden daarin mogelijk een rol kunnen spelen. De huidige techniek is echter nog complex en kostbaar. Er is dan ook veel vervolgonderzoek nodig om het proces efficiënter en economisch haalbaar te maken.
Met het aantonen van de nanodraadjes en het ontwikkelen van een vrijwel zuivere ANME-kweek hebben de onderzoekers in ieder geval twee belangrijke stappen gezet. Daarmee komt niet alleen een beter begrip van deze bijzondere micro-organismen dichterbij, maar ontstaat ook een fundament voor mogelijke biologische energietechnologieën in de toekomst.


Meer nieuws over Onderzoek - ontwikkeling en innovatie